Film

WEEMOED & WILDERNIS is te zien in:

ARNHEM zondag 14 augustus en maandag 15 augustus in Focus Filmtheater
FREISTADT (Oostenrijk) 24-28 augustus 2011
GELSENKIRCHEN (Duitsland) 7 en 14 september, en 5 oktober 2011
LOUVAIN la neuve (België) 8 november 2011

De box met alle vier films van Digna Sinke over Tiengemeten is uit! Bij de box hoort een boekje met foto's en informatie. De box is te bestellen door een mailtje te sturen naar sngfilm@xs4all.nl. De DVD van Weemoed & Wildernis maakt deel uit van de box, maar is ook los verkrijgbaar.

Op het 28e Festival International du Film d'Environnement in Parijs heeft Weemoed & Wildernis de prijs gekregen voor de beste documentaire. De jury met regisseur Julie Bertucelli als voorzitter gaf de prijs voor deze "poetic, strong and beautiful documentary." (poëtische, sterke en prachtige documentaire).

TIENGEMETEN: een lange termijn film project

In 1994 begon Digna Sinke met de research voor een documentaire over Tiengemeten. Voor het Nederlands Fonds voor de Film schreef ze vervolgens een filmplan. Ze wilde de geplande ontwikkeling van agrarisch gebied naar natuureiland over een langere periode volgen. In oktober 1996 maakt ze de eerste opnames.
In 1998 draaide de korte documentaire TIENGEMETEN, EEN VOORLOPIG VERSLAG op het Nederlands Film Festival.
De lange documentaire TIENGEMETEN deel 1 volgt de ontwikkelingen tussen 1996 en 2001: de meeste boeren verlieten het eiland, terwijl de Projectorganisatie aan een plan voor natuurontwikkeling werkte. De film ging in première tijdens het IDFA 2001, werd door de NPS uitgezonden, en is te zien geweest op festivals in Athene, Houston, Catania (Italië), Montreal, Parijs en Rouen.
TIENGEMETEN 2001 - 2006 laat zien hoe langzaam maar zeker het landschap verandert. De akkers maken plaats voor braakliggende grond. De oude boerenschuren die hun bestemming verloren hebben raken in verval. Een gedetailleerd plan voor natuurontwikkeling ligt klaar maar de uitvoering laat op zich wachten. Lange tijd is er onzekerheid over de financiering. En er is één boer overgebleven op het eiland, met een pachtcontract dat nog niet is afgelopen. Zolang hij er zit kan niet met de uitvoering begonnen worden. Tenslotte verhuist hij. De werkzaamheden beginnen.
Dit tweede deel is in première gegaan tijdens het Nederlands Film Festival 2006. De NPS heeft de film in een verkorte versie uitgezonden op 1 februari 2007.
Op 4 maart 2010 wordt NIEUW TIENGEMETEN uitgezonden, op Nederland 2, in HollandDoc (NPS). Nieuw Tiengemeten is het derde en laatste deel dat de veranderingen in de periode 2006 - 2009 volgt. De gebroeders Vos hebben het eiland dan verlaten en de aannemer begint met de herinrichtingswerkzaamheden. Op 10 mei 2007 opent de minister Tiengemeten als natuureiland en een half jaar later wordt de laatste ingrijpende handeling verricht: de grote kreek op Tiengemeten wordt verbonden met het Haringvliet en de natuur kan -begeleid- haar gang gaan. Tiengemeten is klaar.

Naast de drie delen heeft Digna Sinke een lange film gemaakt die de hele periode van dertien jaar omvat: WEEMOED & WILDERNIS. De film laat beelden van het langzaam veranderende landschap zien, terwijl in het geluid persoonlijke herinneringen, dagboekteksten en verslagen van vergaderingen te horen zijn. Het is een poëtische, persoonlijke film over vergankelijkheid.
WEEMOED & WILDERNIS wordt uitgebracht door Mokum Filmdistributie.

Een DVD van TIENGEMETEN deel 1 is verkrijgbaar bij sngfilm@xs4all.nl voor € 12,50 inclusief BTW en verzendkosten (Engelse ondertitels optioneel).
DVD's van TIENGEMETEN 2001 - 2006 en NIEUW TIENGEMETEN zijn verkrijgbaar voor € 15 per stuk inclusief BTW en verzendkosten (Engelse ondertitels optioneel).
De DVD van WEEMOED & WILDERNIS komt uit in februari 2011.

TRAILER van WEEMOED & WILDERNIS op YouTube

(een persoonlijk verslag van Digna Sinke)
(bijgewerkt: 8 februari 2010)

Toen ik eind 1993 in de krant las over plannen voor natuurontwikkeling op Tiengemeten, dacht ik meteen aan een film. Misschien was dit de kans om de film over landschap te maken waar ik vage plannen voor had. Het landschap van Tiengemeten was niet veel anders dan het landschap van mijn jeugd op Schouwen & Duiveland en Sint Philipsland: lange rechte wegen, dijken als horizon. Op Tiengemeten zou dat landschap de komende tien jaar misschien drastisch veranderd worden. Van agrarisch gebied zou het wilde natuur worden. Als een soort chroniqueur wilde ik dat proces op film proberen vast te leggen.

Het Nederlands Fonds voor de Film stelde me in staat te onderzoeken wat de mogelijkheden waren voor een documentaire die op zijn minst dus een productietijd van tien jaar met zich mee zou brengen. Ik schreef een scenario, dat door Studio Nieuwe Gronden bij het Filmfonds werd ingediend voor realisering. De commissie oordeelde positief, maar het bestuur wees het plan af omdat men het te onzeker vond of er echt wel wat zou gaan gebeuren op Tiengemeten. Bovendien werd belangstelling van een omroep als voorwaarde gesteld. De NCRV, VARA, NPS , EO, RVU en VPRO zagen echter niets in het scenario (“een kunstzinnige documentaire die eerder op het grote filmdoek thuishoort dan op het kleine kamerscherm”).

Een kleine subsidie van het ThuisKopie Fonds stelde me uiteindelijk in de gelegenheid in oktober 1996 te beginnen met het vastleggen van de bestaande situatie: AMEV (Fortis Investments) was eigenaar van het gebied binnen de dijken, 700 ha groot, met 6 boerenbedrijven die vooral tarwe, aardappels, suikerbieten en plantuitjes teelden. Natuurmonumenten was eigenaar van de buitendijkse slikken.

Onze eerste draaidag was op 18 oktober. Een zonnige najaarsdag. Met een geleende Mehari, de meest ideale auto voor dat doel, maakten rij-opnames op de weg met populieren (Grevesweg). En om de komende jaren de veranderingen in het landschap te filmen markeerden we een aantal camerastandpunten met een ijzeren paal die we in de grond sloegen. In een notitieboekje noteerde ik de hoogte van de camera, de lens en het kader.

In juli van dat jaar was door de provincie Zuid-Holland het “begrenzingenplan natuurontwikkeling Tiengemeten” vastgesteld. Dat hield in dat er daadwerkelijk een begin gemaakt zou kunnen gaan worden met het plan om van Tiengemeten een natuureiland te maken waar geen plaats meer zou zijn voor landbouw. Veel mensen hadden altijd gedacht dat het zo'n vaart niet zo lopen, maar nu moesten ze hun mening herzien. De AMEV besloot Tiengemeten per 1 januari 1997 voor 33 miljoen gulden (bijna 15 miljoen Euro) aan Natuurmonumenten te verkopen.

18 oktober 1996, de eerste draaidag, camera-assistente Corian van Berkel slaat paal in de grond ter markering van een vast standpunt bij het einde van de weg naar het westen; cameraman Goert Giltaij kijkt toe

Op 6 maart 1997 filmden we het eerste bezoek van een delegatie van Natuurmonumenten aan het eiland. Bert Verver en Lauw Reineveld, bijgestaan door Henk Maijer, kwamen kijken wat hun te doen stond. Met Bert Verver filmden we een eerste gesprek over de stand van zaken, op de T-splitsing bij de Grevesweg. (Zo'n soort gesprek zouden we op dezelfde plek in latere jaren nog een aantal keer filmen).
Bert vertelde dat men snel wilde beginnen met onderhandelingen om tot “ontpachting” te komen. Voor de boeren die Tiengemeten zouden moeten verlaten werd een vervangend bedrijf gezocht.
Het was voor de betrokkenen een dramatische en onzekere periode. Ook de weekenders op Tiengemeten wisten niet goed wat hun te wachten stond.

De zomer van 1997 was een prachtige zomer. Voor drie boeren zou het de laatste keer zijn dat ze op Tiengemeten zouden oogsten. We filmden hoe de maaidorsers over het land reden en hoe daarna de wagens vol graan op de weegbrug gewogen werden voor ze hun vracht in het schip storten dat lag te wachten. De kinderen van Tiengemeten zwommen samen met de kinderen van de schipper in de haven.

12 augustus 1997 Maarten Kramer filmt hoe leen Vos tarwe maait, Jan Wouter van Reijen neem geluid op

Op 18 december 1997 vond de eerste verhuizing plaats: de familie Pons van de Helena Hoeve vertrok naar de Wieringermeer. Die dag werd op film vastgelegd. Later die winter vertrok de familie Smits (Louise Hoeve) en de familie Hage die al generaties lang op de Marguerita Hoeve gevestigd was geweest.

18 december 1997 De familie Pons poseert met de verhuizers voor de plaatselijke krant

Twee dagen voor die eerste verhuizing had in kamer 1502 van Gebouw De Maas te Rotterdam de oprichting plaatsgevonden van wat later de Projectorganisatie Tiengemeten zou gaan heten. Natuurmonumenten mocht dan eigenaar zijn van het eiland, zo’n grootschalig plan zou niet tot stand kunnen komen zonder goed overleg met andere betrokken partijen: de provincie Zuid-Holland, de gemeente Korendijk, Rijkswaterstaat, de Dienst Landelijk Gebied en het Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij. In de Stuurgroep zouden de grote beslissingen genomen worden, daarnaast werd er een Projectgroep opgericht die het voorbereidende werk deed, terwijl het meer praktische werk in de Werkgroep Inrichting en de Werkgroep Communicatie gedaan werd.
Ik ben bij veel vergaderingen aanwezig geweest, en meerdere malen hebben we ook gefilmd, maar tot op heden is nog niets van dat materiaal gebruikt. Vergaderingen zijn niet makkelijk in beeld te brengen. Een rol film duurt tien minuten, een vergadering drie uur. Het is heel zeldzaam als de kern van een probleem in één heldere zin verwoord wordt, zoals je dat voor film zo graag zou willen hebben. Daar zijn vergaderingen misschien ook niet voor.

Ruim een jaar lang konden we dankzij de subsidie van het ThuisKopie Fonds filmopnames maken. We deden dat op echte film (super 16 mm) omdat de geschiedenis heeft bewezen dat dat materiaal echt jaren meegaat. En voor een langlopend project is dat wel belangrijk.
Dat geld was nu op. Van het opgenomen materiaal werd een film gemonteerd die eigenlijk een soort work in progress was, met de titel Tiengemeten, een voorlopig verslag. De film was bedoeld om op te leveren aan het ThuisKopie Fonds. Tegelijkertijd bood het de gelegenheid om opnieuw te proberen een omroep te interesseren om zo aan de voorwaarde van het Filmfonds te voldoen.
Tiengemeten, een voorlopig verslag werd getoond tijdens de Nederlandse Filmdagen 1998.

12 april 1997 Het einde van de weg naar het westen (vast standpunt 1)

De NPS-televisie zag er wel wat in. Daardoor was het eind 1998 mogelijk om subsidie te vragen bij het Filmfonds, het Stimuleringsfonds en het CoBo Fonds. Dat liep goed af. De NPS wilde alleen niet tien jaar wachten. Ze waren geïnteresseerd in twee delen van 50 minuten, waarvan het eerste deel in 2001 uitgezonden zou worden. Daarnaast moet voor het Filmfonds in 2007 een lange documentaire opgeleverd worden.

Intussen ging het werk betreffende Tiengemeten door. Voor de Projectorganisatie was het van groot belang om met een goed plan te komen. Daar was onderzoek voor nodig. Het RIZA (Lelystad) werd ingeschakeld om dat op zich te nemen. De “verkenningsfase” werd deze periode genoemd. Daarna zou de “visievorming” plaatsvinden en tenslotte de “ontwerpfase”. Roel Posthoorn coördineerde het werk. Hij was ook voorzitter van het begeleidende “kernteam” dat voor het grootste deel uit verschillende deskundigen van het RIZA bestond, aangevuld met Harm Piek van Natuurmonumenten.
Op verschillende momenten werd hun werk op film vastgelegd: op 19 januari 1999 kwam het kernteam zich op de hoogte stellen van de bodemgesteldheid op Tiengemeten, en op 3 en 4 juni vond een “creatieve sessie” plaats waarbij een groot aantal deskundigen van buitenaf hun mening werd gevraagd over de plannen. Daaraan voorafgaand filmden we in Lelystad de voorbereidingen.
Uiteindelijk zouden we ook de opheffingsvergadering van het kernteam filmen (7 december 2000).

7 december 2000 Laatste vergadering Kernteam, Harm Piek houdt een betoog over begrazing

In het najaar van 1999 kon de “verkenningsfase” afgesloten worden: er lag een rapport getiteld Verkenning Tiengemeten, in vijf delen: hydrologie, bodem, ecologie, landschap en cultuurhistorie, en de bebouwing. Het laatste deel was opgesteld door de Stichting Historisch Boerderij Onderzoek.

De bebouwing vormde een probleem, dat ook in het eerste deel van de film nogal centraal kwam te staan. De grote boerenschuren bepalen het silhouet van Tiengemeten, het zijn monumentale gebouwen, maar bedoeld om gebruikt te worden in de landbouw. Wat moet een natuurgebied met zulke grote schuren? Waarvan het achterstallig onderhoud veel geld zou kosten? Aan dit soort vragen werd op 7 juni 2000 een tweede creatieve sessie gewijd, die ook weer op film werd vastgelegd.

Drie weken later werd aan de bewoners van Tiengemeten het plan voor natuurontwikkeling gepresenteerd (“Ontwikkelingsvisie Tiengemeten”) waarin de grote lijnen geschetst werden: het eiland zou in drie sferen verdeeld worden: weemoed, weelde en wildernis. De bestaande bebouwing zou zoveel mogelijk behouden worden, voor de meeste weekenders kon een oplossing gevonden worden. Bijna alle boerenbedrijven waren inmiddels vertrokken: alleen de gebroeders Vos (de Irenehoeve) waren nog over.
Dat begon de Projectorganisatie wel steeds meer zorgen te baren. Ik herinner me goed hoe in het begin vol optimisme gezegd werd dat men wilde beginnen met de ontpachting van het grootste bedrijf op het eiland: het bedrijf van de gebroeders Vos. Het was nog steeds niet gelukt om tot overeenstemming te komen. En de afspraak was dat er niet met de uitvoering van het plan voor natuurontwikkeling begonnen zou worden vóór de laatste boer vertrokken zou zijn.

1 juli 2000, Roel Posthoorn presenteert de ontwikkelingsvisie aan de bewoners

De film Tiengemeten deel 1 eindigt ongeveer bij dit punt.
In juni en juli 2001 werd het eerste deel bestemd voor de NPS gemonteerd. Het 16 mm materiaal was gescanned naar Digibeta en Betacam SP, en werd digitaal gemonteerd op Lightworks door Stefan Kamp.
Het was een moeilijke periode. Mijn vriend René Scholten, producent van de film, bleek ernstig ziek te zijn. We kenden elkaar van de Filmacademie, en woonden sinds 1969 samen.

Het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) selecteerde Tiengemeten deel 1 voor het programma Highlights of the Lowlands. Op 26 november 2001 ging de film in première. René was daar helaas niet meer bij, hij was 4 weken daarvoor overleden.
De film, die eigenlijk bedoeld was voor de NPS werd goed ontvangen en geselecteerd voor Docuzone, het toen net nieuwe project om documentaires op DVD in de filmtheaters te vertonen. De eerste vertoning vond plaats op 2 mei 2002.
De NPS zond de film uit op 30 juni 2002.

In Parijs werd de film op 28 april en 30 juni vertoond in de Cinéma des Cinéastes door Documentaire sur Grand Ecran. Zij vertonen Tiengemeten ook op andere plaatsen in Frankrijk.

Intussen zijn we doorgegaan met het op film volgen van de ontwikkelingen op Tiengemeten. Verzamelen van materiaal dus, voor deel 2. We doen dat op dezelfde manier, met een hele kleine crew. Meestal zijn we met zijn drieën: een cameraman, een geluidsman en ik als regisseur. Volgens de begroting hebben we zo'n 5 draaidagen per jaar. Doordat dat losse dagen zijn, is het onmogelijk om steeds met dezelfde crew te werken. Het liefst ga ik op stap met mensen die een beetje weer en windbestendig zijn, en die het leuk vinden om ergens in de vrije natuur een broodje kaas te eten dat ik zelf 's morgens vroeg heb klaargemaakt.

18 april 2002 Picknick bij de omgewaaide boom aan het einde van de weg naar het westen v.l.n.r. Sander den Broeder (geluid), Digna Sinke en Jan Wich (camera) (foto met zelfontspanner)

De impasse waarin Tiengemeten terecht was gekomen na 2000 liet zich niet makkelijk in beeld brengen. Er gebeurde niet veel en wat er gebeurde was niet te filmen. Met de gebroeders Vos was inmiddels een overeenkomst gesloten: tot januari 2007 zouden ze door mogen gaan op Tiengemeten. De opluchting dat er een einddatum bekend was, woog niet echt op tegen het feit dat de oorspronkelijke planning daarmee overboord gezet moest worden. Dat had nogal wat consequenties. Naar de buitenwereld werd er een soort “radiostilte” afgekondigd. Toch kregen we toestemming om aanwezig te zijn bij een overleg van de Projectorganisatie met Gedeputeerde Van der Sar op 26 april 2001. Het materiaal zou immers pas jaren later te zien zijn in Tiengemeten deel 2. Het was te verwachten dat tegen die tijd alle problemen opgelost zouden zijn.

Op kleine schaal veranderde er wel wat op het eiland. Het westelijke deel van de Brienenswaard werd in 2001 voor het eerst niet meer bebouwd. We filmden op 18 april 2001 de akkers waar nog de stoppels van het geoogste graan te zien waren tussen de nieuw opgekomen wilde planten. In mei 2002 werden de sloten afgedamd en daarmee de afwatering stopgezet (dat filmden we ook). Het land komt zo in natte tijden hier en daar onder water te staan. Dat heeft natuurlijk enorme gevolgen voor flora en fauna.

2 november 2002 het einde van de weg naar het westen (vast standpunt 1)

In het voorjaar van 2003 werd door de gemeente Korendijk gewerkt aan een nieuw bestemmingsplan voor Tiengemeten. De bestemming was altijd agrarisch geweest. Dat zou nu veranderen in "natuurbestemming". We filmden hoe Bert Verver en Henk Maijer van Natuurmonumenten de plannen bestudeerden, in hun kantoortje gevestigd in de Louise Hoeve, en hoe Gerrit Nieuwenhuis van de gemeente en Patrick Pieters van Rijkswaterstaat een paar weken later tekst en uitleg gaven aan de bewoners en weekenders.
Die middag begon het vreselijk te regenen. We reden naar de westpunt van het eiland, waar de weg eindigt bij de dijk, om daar ons "vaste standpunt" te draaien. Een oneindig, groen landschap lag voor ons. De populier die al twee jaar geleden was omgewaaid, had toch weer groene blaadjes. Ernaast het picknickbankje, in de stromende regen. Het was bijzonder.

dagboekje mei 2004

In september 2003 hadden we een dagje aardappeloogst gefilmd. We filmden eigenlijk vooral hoe de geoogste aardappels in een schuur bij de Idahoeve werden opgeslagen. De kiepkarren reden af en aan, de aardappels werden op een transportband gestort, de grootste rommel werd er met de hand tussenuit gehaald, en een andere band verdeelde de aardappels netjes metershoog over de schuur, als je tenminste de knoppen van de machine goed bediende. Het was me al eerder opgevallen dat de landbouw voor een niet gering deel om logistiek draait: zorgen dat je precies genoeg wagens hebt, die op tijd gelost kunnen worden, zodat niemand hoeft te wachten. Met de graanoogst is dat niet anders.
We filmden dat met zoveel aandacht dat we te laat waren om het daadwerkelijke oogsten goed te filmen. Grappig eigenlijk. Dat is echt documentaire maken. Je denkt ergens voor te komen, maar iets anders biedt zich aan.
De rest van de dag verliep al even onvoorspelbaar. We zouden naar de noordelijke rietheuvel gaan die in de Blanke Slikken ligt. Toen er vroeger nog riet gesneden werd –het moest dan laag water zijn natuurlijk, anders kon je daar niet lopen- sloeg men het riet op een heuvel op om het dan met hoog water per boot te kunnen ophalen. In het recreatieplan dat net ontwikkeld werd, zou deze heuvel onderdeel vormen van een wandelroute. Het leek me aardig om daar alvast eens te gaan kijken. Maar ja, het was september. Riet, guldenroede, wilgenroosje en heemst waren op een maximale hoogte: Hollandse jungle. We sloegen ergens een pad in, maar door de begroeiing raakte de heuvel geheel uit ons zicht. Het pad –een koeienpad natuurlijk- kronkelde alle kanten op, maar niet naar de rietheuvel. Die hebben we niet bereikt.

Dat moest dus een keer overnieuw. Het leek me verstandig om beheerder Henk Maijer mee te vragen. Dinsdag 11 mei zouden we een nieuwe poging wagen. We reden met Henk de weg naar westen af, haalden onze spullen uit de auto, en gingen het pad door de Blanke Slikken in. De rietheuvel was goed te zien. Boven op de heuvel staat een opvallend appelboompje, gevormd door de wind. Henk liep voorop. Hij was hier ook een jaar of vijf niet meer geweest, en had voor de zekerheid even nagevraagd bij z’n collega’s waar we naar rechts de jungle in moesten. De begroeiing was nu nog heel overzichtelijk, maar Henk kwam al snel terug. Dit pad liep dood op een kreek. We moesten toch anders. Toen we eenmaal een slootje overgesprongen waren –met camera en statief- vond Henk een heel duidelijk pad dat min of meer rechtstreeks naar de heuvel leidde.

de noordelijke rietheuvel (11 mei 2004) (foto: Jan Wich)

Waar alles plat is, is iedere verhoging in het landschap een belevenis. In de Alpen is drie meter niets, maar op Tiengemeten is dat een soort Mont Blanc. Wat een adembenemend mooi uitzicht. Frisgroene jungle met nog resten oud riet, en hier en daar struiken en boompjes. In het noorden de Hoekse Waard, in het zuiden Goeree Overflakkee. En geluid van wind en allerlei moerasvogeltjes (karekieten, blauwborstjes). Henk legde uit hoe in de toekomst het voetpad zou gaan lopen. Dat het alleen voor de echte liefhebbers zou zijn –het is een aardig eind lopen vanaf de veerpont- stelde me eerlijk gezegd gerust. Voor zoiets bijzonders moet je maar een beetje je best doen.

Terug op de dijk filmden we natuurlijk weer ons vaste standpunt: het einde van de weg naar het westen. De omgewaaide populier heeft opnieuw weer blad. Zou dat zo door blijven gaan? Bij het hek kwamen we Eduard tegen. Enthousiast vertelde hij ons dat er paaiende karpers te zien waren in een slootje verderop, buiten de dijk. Daar zijn we gaan kijken. Zoiets hadden we nog nooit gezien. Wat een spektakel maken die reusachtige beesten ervan. Het was alleen niet echt makkelijk om het op film te krijgen. Ze doken op, ze doken onder, ze spartelden dat het een lust had, maar meestal precies niet waar wij waren. Het zou ons weinig moeite gekost hebben om de rest van de middag hier door te brengen. Het was nogal paradijselijk.

(wordt vervolgd)

8 en 29 april 2005

Dwars over het eiland loopt nu een scherpe grens tussen bouwland en braakliggende akkers. Omdat de planning is dat vóór de zomer begonnen wordt met de inrichting van Tiengemeten tot natuurgebied wilde ik graag vastleggen hoe alles er nu uitziet. De asfaltwegen zullen immers weggehaald worden, en alleen de aannemer weet precies wanneer. En op dit moment is de aannemer nog niet bekend. Als er geen wegen meer zijn zal het ingewikkelder worden om met onze apparatuur overal te komen.
Eén plek had ik al lang eens willen filmen: de plek waar vóór 1953 de vluchtheuvel lag die ook al op landkaarten van 1801 te zien is. Er is nu niet meer van over dan een sloot die in een mooie halve cirkel loopt. De heuvel zal herbouwd worden. Nu niet als toevluchtsoord voor vee, maar als uitzichtpunt voor recreanten. Maar hoe film je een bocht in een sloot?
Van Leen Vos mochten we zijn ladder lenen, met zijn Mercedes erbij. Op de akker die nu voor het eerst braak lag, en die vroeger van Dirk Smits was, zetten we de ladder overeind. Zo van bovenaf hadden we een beter zicht op de sloot.

Jan Wich staat met camera bovenop de ladder die door Tom d'Angremond wordt vastgehouden (8 april 2005)

Het was een dag met grijze luchten. Af en toe regende het. We aten in de schuur van de Laurettehoeve. Een deel van de zijkant was weggewaaid. Alles maakte een troosteloze indruk. Zou het gaan lukken om investeerders te vinden voor deze prachtige plek? Er zou heel wat moeten gebeuren.

Al lang geleden had ik op mijn lijstje gezet dat ik graag vanaf een hoogwerker opnames wilde maken. Ik stelde me zo voor dat je over de dijken heen zou kunnen kijken, zodat je dan opeens echt zag hoe het eiland in het water ligt. Ik mocht wel opschieten, want ook om met een hoogwerker ergens te komen zijn wegen nodig. De exercities met de ladder van Leen hadden ons overtuigd dat een hoog standpunt een echt ander zicht zou kunnen opleveren. Toevallig had ook Natuurmonumenten een hoogwerker nodig, om nog iets aan het nieuwe dak van de Suzannahoeve te doen. Wij zouden dan de dag daarvoor opnames maken. De weersverwachting was dat het ’s ochtends goed weer zou zijn, maar dat het ’s middags langdurig zou gaan regenen. We zouden dus vroeg op pad gaan. Ik stond om half vijf op, kocht voor de lunch verse broodjes bij bakker De Rond, en vulde thermoskannen met heet water. Met Jan (cameraman) en Tom (geluidsman) reden we naar Tiengemeten om de pont van 8.15 uur te nemen. Hoe zuidelijker we kwamen, hoe somberder het werd. Bij de pont begon de regen met bakken uit de lucht te vallen. Jan belde nog met de meteo. Tja, de regen was wat vroeger gekomen. Er zat weinig anders op dan maar gewoon terug te gaan naar Amsterdam. Grrr.
Drie dagen later probeerden we het nog een keer. Nu met Marc als cameraman. Weer veel grijze lucht, maar geen regen, en –belangrijk- geen wind. Eduard (van Natuurmonumenten) legde ons uit hoe we met de hoogwerker om moesten gaan. Stempelen, alles netjes waterpas zetten. Knopje, hendeltjes. Gelukkig paste ik samen met Marc in het bakje. Ik mocht dan met de knopjes spelen, en Marc bediende natuurlijk de camera. Geweldig was het om zo langs de populieren van de Grevesweg met hun zachtgroene jonge blad omhoog te gaan. En achter de dijken zagen we inderdaad het water liggen.

Marc Homs zet het camerastatief op de hoogwerker voor een opname van de Mariapolder (29 april 2005)

We filmden de hele dag op allerlei verschillende plekken, verspreid over het hele eiland. Dat ging prima. Ik stel me zo voor dat dat een indrukwekkende scène binnen de film zou kunnen worden. Met traag bewegende beelden van het landschap. Vlak vóór de drukte van wat zou gaan komen.
Onze laatste opname zou bij de schuren van de Margueritahoeve en de Louisehoeve zijn. De Margueritahoeve met zijn nieuwe rieten dak, de Louisehoeve die op de nominatie staat om gesloopt te worden. We zetten de hoogwerker neer, installeerden de camera en maakten wat oefentochtjes omhoog. Tot het moment dat we helemaal boven waren: hoe ik ook de hendeltjes bewoog, we gingen niet meer naar beneden. Was de accu leeg? Hadden we toch iets fout gedaan? Daar stonden we dan. Een overnachting in zo’n bakje zou toch niet prettig zijn.

Marc Homs en Digna Sinke kunnen even niet meer naar beneden (29 april 2005)

Tom probeerde de nooddaalprocedure in werking te zetten, maar daar was toch eigenlijk wel een waterpomptang voor nodig. Gelukkig kwam na enige tijd de veerpont onze kant op, en van veerman Huib mochten we zijn gereedschap lenen. Zo kwamen we beneden. Maar de opname konden we niet meer maken. Ach, je kunt niet alles hebben.

Meestal waait het op Tiengemeten, maar 31 augustus 2005 was een prachtige, windstille nazomerdag. Er zou voor het eerst echt gegraven worden. Op de plek waar we een half jaar daarvoor nog op een ladder hadden gestaan om de halfronde sloot te filmen die de voormalige vliedberg omgaf, was nu een grote machine een laag grond aan het afgraven. De afgegraven aarde werd langs de sloot opgeworpen om zo een begin met de nieuwe heuvel te maken. Fascinerend om daar over de vers bloot gekomen bodem te lopen, zo’n 70 centimeter onder het maaiveld. Hoelang zou die grond niet aangeraakt zijn? Sinds de Watersnoodramp? Langer?

31 augustus 2005 De afgegraven grond met op de achtergrond de Grevesweg

Het was een koude natte zomer geweest. Door het slechte weer was nog niet alle tarwe gemaaid. Leen Vos was nu bezig met zijn maaidorser. Ooit, in 1997, hadden we ook de tarweoogst gefilmd, op 13 augustus. Camerarol 19, tape 6. Nu waren we bij rol 144, tape 48. De allerlaatste tarwe die ooit op Tiengemeten zou groeien werd vandaag gemaaid.
Verder filmden we een hoop puin tussen de twee koelhuizen: dat moest het oude weegbrughuisje zijn dat afgebroken was. En natuurlijk ons vaste standpunt, aan het einde van de weg naar het westen. Onze paal was niet terug te vinden, peilloos diep de grond ingezakt. Van de picknicktafel was niet veel meer over. Maar de omgevallen populier had nog steeds bladeren. Maar ik hoorde dat die andere populieren, langs de Grevesweg, nog voor de winter omgezaagd zouden worden. De tijd ging opeens wel erg hard.

31 augustus 2005 Geluidsman Tom d'Angremond neemt het geluid op van de maaidorser van Leen Vos.

4 januari 2006

Voor het einde van het jaar waren de populieren al verdwenen aan de oostzijde van de T-splitsing. Woensdag 4 januari gingen we naar Tiengemeten om de verdere werkzaamheden te filmen. Het was mooi winterweer. De zon scheen in het zuidwesten van Nederland. De rest was grijs bewolkt.
Eigenlijk wilde we ook filmen hoe de laatste cichorei van Leen Vos afgevoerd zou worden van het eiland. Per schip, als vanouds: de Eben Haezer van schipper Adri. Maar het schip was al weg.
Snel reden we door naar de T-splitsing. Natuurlijk wisten we wat we zouden gaan zien, en toch waren we verbijsterd. Er was niet alleen een rij bomen omgezaagd: het hele landschap was totaal veranderd.
We filmden opnieuw onze 360 graden pan, midden op de T-splitsing. Eén van onze vaste standpunten. Het was onvoorstelbaar anders. Onherkenbaar eigenlijk.

4 januari 2006 Jan Wich maakt een 360 graden pan op de T-splitsing zonder bomen

Verderop stonden de populieren nog. De mannen van Van Weert Rondhout BV waren even in hun auto een boterham aan het eten maar zouden daarna weer hard aan het werk gaan. Intussen filmden we het oude koelhuis van Leen Vos, de sporen in het land daar tegenover, en het westelijk deel van de Grevesweg waar de bomen nog stonden.

En daarna stelden we ons op om een vallende boom te filmen. Hij zou naar ons toe vallen. We stonden op veilige afstand. Er werd een inkeping gezaagd, vlak boven de grond. Grrr, grr, heel snel gaat dat. Daarna kwam de happer aanrijden (sorry, ik weet niet hoe die machine heet), klaar om zachtjes tegen de stam te duwen. De zager zaagde nu de grote stam aan de andere kant door. De happer duwde, en whamm, met een donderend geweld viel de boom neer. Pal naast de weg, handig verwerkbaar. De grote takken werden er afgezaagd, en daarna kwam de happer de stam wegslepen. Die werd iets verderop in stukken gezaagd. En dan was de volgende boom aan de beurt.

Het greep ons toch eigenlijk wel aan. Moeilijk om daar de juiste woorden voor te vinden.

4 januari 2004: Grevesweg met vallende boom

Toen iedereen naar huis ging, bleven wij nog filmen, tot het donker werd.
Bij het huis van Leen en Mariska Vos filmden we de kerstverlichting die voor het keukenraam hing. Achter het beslagen raam was Mariska aan het koken.
We mochten dat nog zien en filmen. Niets voor de eeuwigheid. Ook bijna weg.

Overigens ben ik begonnen aan de montage van de film deel 2, samen met Albert Elings. We hebben al het materiaal vanaf 2001 bekeken. Dat viel niet tegen. Maar het echte werk komt nog.

(wordt vervolgd)

3 februari 2006

Deze dag zouden Leen, Mariska en de kinderen gaan verhuizen. Weliswaar is hun nieuwe huis nog niet helemaal klaar, maar de planning is dat volgende week water en electriciteit worden afgesloten in hun huis aan de Grevesweg.
We moeten natuurlijk de verhuizing vastleggen. Gelukkig is mijn vaste ploegje (Jan en Tom) beschikbaar. Tom was tien jaar geleden, op de allereerste draaidag, al mee naar Tiengemeten. Zo lang ergens filmen en al die veranderingen zien: het is niet niks.
Het was een grijze dag met mistige vertes. We dronken voor de laatste keer koffie in de keuken van de familie Vos. Daarna moest er natuurlijk hard gewerkt worden. Sjouwen, inpakken. Om twee uur zou de vrachtwagen komen om alles in te laden.
We wilden niet de hele tijd in de weg lopen. Van veerman Huib hadden we al gehoord wat er verder zo al gebeurde op het eiland.
In de Middenpolder werd overal met groot materieel gegraven. We reden die kant op. Niet alleen de bomen langs de Grevesweg waren weggehaald, ook allerlei andere bomen en boschages. Rond een oude keet was de afgelopen jaren een ligusterheg zo uitgegroeid dat het huisje aan het zicht onttrokken was: nu stond het er kaal en verlaten bij.

Keet langs de weg naar het oosten, 3 februari 2006

Verderop, niet ver van de Suzanna hoeve filmden we de werkzaamheden. Er werd een brede watering gegraven op de grens met de Oude Polder, en bij de dijk waren reusachtige machines bezig grond af te graven en tegen de dijk aan te storten.
Om wat dichterbij te komen reden we het terrein op. De grond bij de oprit was bevroren, dus dat moest toch wel kunnen, dachten we. We maakten opnames van de werkzaamheden. De machines leken een groots ballet op te voeren, volgens een strenge choreografie. Daarna wilden we weer terug naar de boerderij van Leen om de laatste momenten van de verhuizing te filmen. Maar onze auto stond als verankerd in de ontdooide, vette, vruchtbare klei. We hebben nog van alles geprobeerd met bosjes hooi en plaggen gras, maar we stonden echt vast. Gelukkig was Syl Verboon in de buurt, de uitvoerder van het werk. We hadden hem al gefilmd terwijl hij aan het landmeten was. En gelukkig, hij heeft ons gered. Samen met een collega heeft hij ons uit de modder getrokken.

Syl Verboon trekt de camera-auto uit de modder, 3 februari 2006

Op het erf van Leen filmden we hoe de laatste grote stukken het huis uitgedragen werden en in de verhuiswagen geladen werden. En daarna filmden we hoe de grote vrachtwagen door het mistige landschap reed, over de Grevesweg zonder bomen. En de pont opreed. En hoe de pont wegvoer, zwaarbeladen, diep in het grijze water. We bleven kijken hoe de vrachtwagen aan de overkant de dijk opreed en tenslotte uit het zicht verdween.

De pont met de verhuiswagen vaart weg van Tiengemeten, 3 februari 2006

En wij? Wij mogen nog even blijven. Wij gaan gewoon door, met nu en dan vast te leggen wat er gebeurt.

(wordt vervolgd)

29 augustus 2006

In april hadden we de aanleg van de aarden wal gefilmd die dwars over het eiland gaat lopen. En de nieuwe sloten in de Oude Polder, en het verwijderen van de asbesthoudende golfplaten op het koelhuis.
Daarna was ik er nog een keer geweest zonder filmploegje, voor de opening van het infocentrum, op een stormachtige dag in mei.
Na de bouwvak zou er begonnen worden met het strippen van de Irenehoeve, de voormalige boerderij van de gebroeders Vos. Dat zouden we filmen. En we zouden een gesprekje met Piet Stout filmen, de nieuwe projectleider.
Het eiland was bijna onherkenbaar geworden. De schuur van de Louisehoeve was afgebroken, de Helenahoeve had een nieuwe kap gekregen, er waren kades aangelegd, kreken gegraven, en de koelhuizen waren verdwenen. Op die plek stond nu de breker opgesteld: een grote machine waar puin en brokken verwijderde asfaltweg ingegooid werden die er als steentjes en zwart zand uitkwamen.

29 augustus 2006: de breker in werking

Soms heb je pech, en soms heb je geluk. Deze dag was een dag vol prachtige wolken. Het was lang geleden dat we dat hadden meegemaakt. Op de T-splitsing van de Grevesweg filmden we onze 360 graden pan, die we voor het eerst op 9 december 1996 gedraaid hadden. Ergens op het asfalt moet nog onze markering staan met groene en roze verf, maar die was verdwenen onder de modder. Tien jaar lang hadden we daar onder de bomen gestaan, maar die waren nu weg. Alleen de plukjes populieren rond de Irenehoeve en de aardappelloods van Vos waren overgebleven als oriëntatiepunten. En als nieuw punt was er nu de vliedberg. Veel lager trouwens dan ik verwachtte.

29 augustus 2006: de nieuwe vliedberg

De Irenehoeve konden we nog met de auto bereiken, maar een eindje verderop hield de weg op. Vroeger kon je daar doorrijden naar wat ik altijd het einde van de weg naar het westen noemde. Maar nu was dat een kreek geworden. Om er te komen reden we over smalle rijplaten naar de Westelijke Kern, parkeerden bij wat vroeger de boerderij van Van den Berg was, en gingen te voet over de dijk naar de omgewaaide populier. Cameraman Jan Wich en geluidsman Erik Langhout waren al op zo’n voettochtje voorbereid. Alle apparatuur ging in rugzakjes mee. En ook het statief kon je als een rugzakje omdoen.

Zorgvuldig liepen we met een ruime boog om de Schotse Hooglanders met hun kalfjes heen. Bij ons vaste standpunt filmden we hoe de wolken schaduwen over het lege landschap maakten. We besloten langs de nieuwe kreek terug te lopen, in de hoop dat we geen al te brede sloten over zouden moeten steken. Met een camera op je rug spring je toch minder makkelijk. Maar de sloten waren weg, en dwars door de nieuwe wildernis liepen we terug. Een geel veld van bloeiende guldenroede waar ooit plantuitjes gestaan hadden. Ja, op film vastgelegd.

29 augustus 2006: het einde van de weg naar het westen. De weg is een kreek geworden.

Het was vreemd allemaal, onwezenlijk. Maar het leek of de somberheid die ons de vorige keren steeds overvallen had, een beetje vervangen was door fascinatie en nieuwsgierigheid. De mooie wolken hielpen mee.

Over een maand gaat het tweede deel van de film met als titel TIENGEMETEN 2001-2006 in première, tijdens het Nederlands Film Festival. Ook deel 1 zal weer te zien zijn. Wat we deze dag filmden, is al voor het vervolg, dat helemaal anders zal zijn. Op kantoor zijn we bezig met de uitnodigingen, en de organisatie van de première. Ik hoop maar dat er mensen zijn die de film mooi vinden. Misschien vind ik het nog belangrijker dat er iets is vastgelegd van wat er was. Gewoon, uit respect voor al die menselijke arbeid die het cultuurlandschap bepaald heeft.

(wordt vervolgd)

14 februari 2007

In oktober waren we met een helicopter over Tiengemeten gevlogen. Het was een mistige dag. Normale mensen maken geen luchtshots op mistige dagen, maar het was wel mooi zo: een vreemd Mordor-achtig landschap.
Maar de volgende draaidag liet op zich wachten. Ik had het verplanten van zeldzame varens willen filmen, maar dat hoorde ik te laat om een filmploegje bij elkaar te kunnen krijgen. Een ander onderwerp op mijn lijstje was het maken van PQ-tjes. Een PQ-tje is een permanent quadrant, in dit geval van 25 bij 25 meter, bedoeld om onderzoek naar de toekomstige begroeiing te doen. Langs de nieuwe kreek zouden een aantal van deze quadranten aangelegd worden, en Gerwin Geertse van Natuurmonumenten moet de komende jaren de monitoring gaan coördineren.
Uiteindelijk duurde het tot februari voor de PQ-tjes er kwamen. Op 14 februari zou Gerwin gaan kijken.
Het gebeurt eigenlijk niet vaak dat het echt een hele dag regent. Maar dit was zo'n dag. Gerwin had vervoer georganiseerd. We konden op een kar achter een tractor meerijden.

14 februari: Digna, Tom en Jan op de kar (foto: Jan Wich)

Maar op de afgegraven dijk zakte de tractor tot over zijn assen in de modder weg. Dus gingen we verder lopen. Niet ver van de voormalige boerderij van Leen Vos was een graafmachine bezig. Gerwin bekeek het PQ-tje en overlegde telefonisch met Sil over hoe ze het zouden markeren. Paaltjes zijn niet zo handig, want daar gaan de Hooglanders tegenaan schuren. En als ze daar teveel lopen, geeft dat onbedoelde effecten op de flora. Misschien moest er iets van metaal in de grond gestopt worden, dan zou het quadrant met een metaaldetector getraceerd kunnen worden. Na bezichtiging liep Gerwin weer terug. Wij filmden in de stromende regen nog wat modder.

14 februari 2007: geluidsman Tom d'Angremond staat op het PQ-tje bij de voormalige Irenehoeve

28 februari 2007

Aanleiding om naar Tiengemeten af te reizen was een bouwvergadering. Een bouwvergadering is het overleg tussen de aannemer en de opdrachtgever, Rijkswaterstaat. Net als de vorige draaidag zouden we de pont van 8.15 uur moeten hebben. Dat betekent dat bij mij de wekker om half vijf gaat. Bakker De Rond is dan gelukkig al open, zodat ik verse broodjes voor onze lunch kan kopen. Die beleg ik met kaas en peperpaté. Verder moet ik water voor twee grote thermoskannen koken. De 14e februari waren we om kwart voor zeven in een file van 8 kilometer terechtgekomen. Dat kostte ons drie kwartier extra. We misten de pont. Deze dag was Jan door twee wekkers heen geslapen. We moesten hem uit bed bellen. Maar nu liep het goed af.
De weersverwachting was storm, regen, hagel en onweer. Met wellicht wat zon tussendoor. Alles is beter dan egaal grijs.
De bouwvergadering was binnen in de schuur van de Margueritahoeve. We kregen koffie, iedereen was aardig, maar het was niet de bedoeling dat we alles zouden filmen. Bepaalde agendapunten waren daar toch te gevoelig voor. Het was nog vroeg toen we weer buiten stonden.
Het regende niet. Eerst was het grijs met lichte vlekken maar daarna trok de lucht helemaal open. We filmden jonge aanplant in de Oude Polder en de nieuwe hardhouten brug over de kreek waar vroeger de eerste zijweg lag. Daarna zouden we op zoek gaan naar de plek waar vroeger de T-splitsing lag. Inmiddels waren de wegen verdwenen en voor het grootste deel kreken geworden. Zouden we de T-splitsing kunnen vinden? Duidelijk was in ieder geval dat we te voet zouden moeten gaan.

28 februari 2007: de nieuwe brug

Er kwam echter een zeer donkergrijze lucht aanzetten, voorafgegaan door rolwolken. Het was prachtig. Zo snel we konden maakten we allerlei shots. Klommen de dijk op, filmden de bui die er aan kwam, en konden net op tijd de schuur van de Helenahoeve bereiken om te schuilen.
Later klaarde het weer op, en gingen we op pad, voorbereid op een flinke wandeling. Jan droeg de camera, ik het statief en een rugzak met een extra cassette en Tom zijn geluidsspullen. We liepen de rijplaten af in zuidelijke richting. Op een denkbeeldige lijn tussen de eenzame boom en de Irenehoeve moest de voormalige T-splitsing liggen. We moesten even zoeken, maar een oude sloot en puin van de afgegraven Grevesweg markeerden de plek waar we ooit op 9 december 1996 onze eerste opname op deze plek maakten. Opnieuw maakten we onze 360 graden pan. Tom en ik probeerden zoveel mogelijk de wind tegen te houden terwijl Jan de ingewikkelde camerabeweging uitvoerde. Hoe anders was het landschap nu.

28 februari: eenzame boom waar vroeger de weg een bocht maakte

We liepen verder, in de richting van de zuidelijke dijk. De rijplaten waren hier al weggehaald. De afgegraven dijk was een breed modderspoor. De golven van het Haringvliet hadden witte schuimkoppen en kwamen dreigend op het eiland af. Maar een restant dijk scheidt de nieuwe kreek nog van het Haringvliet. De planning is nu dat eind maart dat laatste stuk dijk weggegraven wordt.
De storm was nu pas echt goed begonnen. Ik liet het statief uit mijn handen waaien, en we moesten alledrie moeite doen om op de been te blijven. En toen moesten we nog weer terug door de modder.
De pont van vier uur misten we zodat we tijd hadden om nog een soep te nemen, met biscuitjes in het kantoor van Natuurmonumenten (Bedankt!).
Om vijf uur dus de pont terug. Huib liet hem lekker op de golven stuiteren.

Woensdag 1 augustus 2007

Al eerder was ik met Gerwin Geertse van Natuurmonumenten mee geweest toen hij met twee vrijwilligers van het Hoekschewaards Landschap ging inventariseren wat er nu precies groeide op de PQ-tjes die speciaal langs de nieuwe kreek zijn aangelegd om te kunnen "monitoren". Dat was een mooie tocht door de beginnende jungle geweest. De instroomopening die de kreek met het Haringvliet verbindt is nog niet gemaakt, dus we konden nog te voet aan de andere kant van de kreek komen. Het was wel een verrassing waar de PQ-tjes lagen, want ze waren al aardig opgenomen in het landschap. En twee ervan lagen min of meer in het water zodat we ze alleen met een verrekijker konden bestuderen. Het leek me mooi om zo'n inventarisatie een keer te filmen.
Op 1 augustus zou het PQ-tje bekeken worden dat we ook gegraven hadden zien worden, op 14 februari, in de stromende regen. Toen was het een kale moddervlakte.
Gerwin had een roeibootje geregeld, en voor de zekerheid hadden wij zelf ook nog een rubber opblaasboot bij ons.
Het was al meteen een heel gebeuren om met het roeibootje zes personen met apparatuur over te zetten. Het bootje lekte een beetje, als roeispanen hadden we de beschikking over een schop (dat ging overigens heel goed) en in- en uitstappen moest natuurlijk vanaf de modderige oever gebeuren.

Digna, Jan en Tom zetten apparatuur over (foto: Truus van Belle)

Op het PQ-tje gingen Rita en Truus meter voor meter het vierkant aflopen om te kijken wat er allemaal groeide. Blaartrekkende boterbloem, kantige basterdwederik, perzikkruid. Iets heel bijzonders werd nog niet ontdekt, maar dat maakt natuurlijk niet uit. Het gaat om het vastleggen van wat er nu, het moment nul, groeit.
Ons filmmateriaal was wat sneller op dan we dachten. We moesten een nieuwe cassette gaan vullen, en dus terug naar de auto, ons basiskamp. Gerwin zette ons over. Voor onze wandeling naar de auto gingen we eerst de lunch opeten die ik in mijn rugzakje had meegenomen. Gezellig, wij aan de ene kant van de kreek, Truus, Rita en Gerwin aan de andere kant.

Filmen op Tiengemeten is altijd weer kiezen wat je zal doen. Toch maar eerst de Irenehoeve, dacht ik, de oude boerderij van Leen Vos. We waren er al zo vlakbij geweest toen we op het PQ-tje stonden. Het PQ-tje van Leen Vos, noemde Truus het zelfs. Truus, Rita en Gerwin waren intussen verderop bezig.
Jan blies de rubberboot op, en we voeren opnieuw de kreek over.
Het blijft heel onwerkelijk om daar rond te lopen. Op het weitje naast het huis waar altijd Leens hangbuikzwijn liep, groeide het gras nu eenzaam hoog. Naast de grote schuur begonnen de eerste boompjes op te komen. De hoge populieren filterden het licht in onvoorspelbare vlekken. De sfeer was sprookjesachtig. We maakten een aantal opnames, en gingen vervolgens nog even kijken of de pruimen in Leens boomgaard toevallig al rijp waren.

Toen we terugkwamen bij onze rubberboot, lag die half leeggelopen op de oever. Gelukkig kon Jan nog net met de slappe boot de overkant bereiken om hem opnieuw op te blazen. Altijd weer een avontuur, zo'n draaidag op Tiengemeten.

Woensdag 4 juni 2008

Nee, nee, denk niet dat we niet meer gefilmd hebben op Tiengemeten. Na augustus 2007 hebben we op 6 september gefilmd hoe de instroomopening in gebruik werd genomen. Dat moment werd feestelijk gevierd met allerlei betrokkenen, maar eigenlijk was het allemaal onzin. Er werd even een ijzeren plaat bij een buis weggetrokken, maar van het graven van een echte instroomopening was helemaal geen sprake. Zoiets deed de aannemer liever zonder pottekijkers. Dat gebeurde pas ruim een maand later, op 19 oktober 2007. Toen was er bijna niemand. Ja, een paar echte afficionado's. Dit was dan het moment, ooit in 1993 met een kop in de krant aangekondigd: op Tiengemeten zullen de dijken doorgestoken worden. Voor mij het beginpunt van een film. Maar Tiengemeten is al lang meer dan alleen een film voor me. Het is een deel van mijn leven.
Begin oktober hadden we toen het 40-jarig jubileum van Huib Bijl als veerman gefilmd. Het was een fantastische dag, en Huib had dat grandioos georganiseerd. Hij had zoveel mogelijk oud-bewoners uitgenodigd, en dat maakte die dag tot een grootse reünie. Het was heel bijzonder.

6 oktober 2007: Arjen en Huib zingen een duet

De laatste dag van dat jaar ging ik in mijn eentje op Tiengemeten rondkijken. Zonder te filmen dus, gewoon om te kijken hoe alles erbij stond. Het was een sombere dag. Het sluisje werd nu echt gerestaureerd, en de oude granieten paal die daar vroeger stond was bij al dat graafwerk verdwenen. Het oude opzichtershuis was afgeplakt met geel isolatiemateriaal, de bomen rond de Nicolehoeve waren liefdeloos afgezaagd, en de Laurettehoeve werd drastisch verbouwd.
Het nieuwe jaar zou voor mij een druk en onoverzichtelijk jaar worden. De speelfilm -Atlantis- waar ik al jaren mee bezig was, zou gerealiseerd worden. Tiengemeten was één van mijn inspiratiebronnen, en eigenlijk had ik het hele scenario geschreven met Tiengemeten in mijn hoofd als locatie. Maar geld vinden voor een film kost nog meer tijd dan plannen voor natuurontwikkeling uitvoeren, dus de tijd had me ingehaald. Het Tiengemeten dat ik voor mijn film wilde gebruiken, bestond niet meer. Ik sprokkelde de locaties nu bij elkaar in Zeeland. Ook bij Cromstrijen zouden we filmen. En voor één scène kon ik nog op Tiengemeten terecht: een scène op de rietheuvel met het appelboompje. We filmden daar twee keer: op 25 maart en op 5 mei. Die eerste draaidag werden we door een sneeuwbui overvallen, wat in de film een prachtige scène oplevert. De tweede draaidag was wonderlijk aangenaam. Prachtig weer, en iedereen blij en opgetogen. Zo'n speelfilmcrew is toch anders dan een documentair ploegje, en een half uur lopen om op de set te komen (ja sorry, zo heet de plek waar je gaat opnemen) is echt nogal ongebruikelijk. De opnames zijn afgelopen, maar de film is nog lang niet klaar.
(voor meer info over Atlantis: www.a-film.nl/atlantis/ of de Atlantis Hyves)

5 mei 2008, opnames voor Atlantis vlakbij de rietheuvel, de 14-jarige Pitou Nicolaes speelt Xenia

Begin juni zou er een groepje Fransen overkomen om informatie uit te wisselen over "monitoring". In de Gironde, niet ver van Bordeaux, ligt namelijk het Ile Nouvelle, ook een eiland dat vroeger landbouwgrond was. Ik wilde daar wel iets van filmen. Voor 4 juni stond veldwerk op het programma. 's Ochtends vroeg zou begonnen worden met vogels, dan kwamen de vissen aan bod, en tenslotte zouden de planten bekeken worden. Dat betekende dat we als filmploeg maar het beste konden gaan kamperen om zo 's ochtends op tijd te kunnen zijn. Jan in zijn tentje, ik in mijn tentje en Tom in een teepee van het kampeerterrein van Astrid en Wytze.
Het was een prachtige avond toen we aankwamen. De muggen maakten een indrukwekkend geluid. Tom probeerde ze nog op te nemen, maar ze verdwenen hoog in de lucht.

De volgende dag begon met regen. De lucht zag eruit of het ook de hele dag door zou gaan met regenen, maar dat viel mee. Het werd droog, en de hele dag zouden we zilverachtig grijs licht hebben.
De Fransen waren onder de indruk van de steltkluten en de lepelaars. We filmden hoe de onderzoekers rondkeken en naar de vliedberg liepen. Om de vissen te kunnen onderzoeken waren er een dag eerder fuiken gezet in de nieuwe kreek door de laatste beroepsvisser op het Haringvliet, de firma Nobel. De mannen haalden nu de fuiken binnen, voeren terug naar de wal waar de vangst zorgvuldig geanalyseerd werd. Iedereen verdrong zich om te kijken wat er opgehaald was: reusachtige brasems, flinke palingen, kolblei, hele kleine botjes en zelfs een marmergrondel die oorspronkelijk in het gebied van de Kaspische en Zwarte Zee voortkomt, maar sinds de opening van het Mainz Donaukanaal onze kant op komt.

4 juni 2008, de mannen van de firma Nobel lichten de fuiken

We filmden natuurlijk ook het afgebroken woonhuis van de Idahoeve. Het was één van de oudste huizen van het eiland, uit de beginjaren van de inpolderingen. Helaas nu gesloopt door de sloper. Per ongeluk heet dat. Per ongeluk een compleet monumentaal pand slopen wanneer je alleen een aanbouwtje moet slopen? Er zijn maar heel weinig mensen die dat geloven. Alleen de kelder was er nog. De enige plek van het huis waar ik nog nooit geweest was. Ik ging even kijken. Het was er nogal een rommel.

4 juni 2008, het afgebroken woonhuis van de Idahoeve

Later op de middag probeerden we nog iets te filmen van het plantenonderzoek, maar we kregen niet te pakken wat we zochten. Het zilverachtige licht was verdwenen, er stak een gure wind op. We draalden nog wat rond bij de oude aardappelloods van Leen Vos en filmden wat een ruïne zou moeten zijn. Het concept wil ons maar niet duidelijk worden. Het lijkt nog steeds een tamelijk willekeurige hoop rotzooi. De natuur moet hier nog wel goed zijn best doen om er wat moois van te maken. We zullen zien.

Dagboekje 31 juli 2009

Een gedenkwaardige dag, want dit was waarschijnlijk de laatste dag dat we op Tiengemeten zouden filmen. Omdat we al een aardig eind op weg zijn met de montage van zowel deel 3 als van de totale film, is ook duidelijk wat we nog nodig hebben. Het einde van de film ontbreekt nog, dus dat gingen we maken. De plannen daarvoor waren natuurlijk in de montage besproken.
In mei hadden we twee keer gedraaid, met de bedoeling het nieuwe gebruik van Tiengemeten vast te leggen: bezoekers van allerlei soort die iets nuttigs, leerzaams of plezierigs doen op het eiland. Die 27e mei was een wat grijze dag, maar het was 's ochtends al een drukte van belang op de pont. We filmden die dag vrijwilligers die plantjes bestudeerden, een huifkartocht, een wetenschapper die gaten boorde voor grondwateronderzoek, en scholieren die boontjes legden in het kader van maatschappelijke stage. Eerste Pinksterdag was een prachtige dag. We wilden filmen hoe mensen zich gewoon een dag in de natuur vermaken, en dat kostte geen moeite. Heel erg veel mensen brachten de dag door op Tiengemeten, wandelend over de wandelrug, fietsend naar de vliedberg, picknickend onderweg.

Eerste Pinksterdag, 31 mei 2009

Tijdens de montage was wel duidelijk geworden dat we nog iets moesten doen met onze vaste standpunten. Op onze eerste draaidag, oktober 1996, waren we daar mee begonnen. Sommige vaste standpunten hadden we in die dertien jaar behoorlijk vaak gefilmd, en vooral de laatste jaren waren de veranderingen natuurlijk gigantisch. Een aantal standpunten bestaat eigenlijk niet meer. Ons vaste standpunt 1 was altijd het einde van de Grevesweg. We stonden dan op de dijk en keken in oostelijke richting. Vroeger stond er onderaan de dijk een grote populier, maar die was in 2001 omgewaaid. De Grevesweg was een kreek geworden, de resten van de boom liggen er nog steeds, maar de dijk is afgegraven. Ons standpunt bevindt zich dus in de lucht. Daarom leek het me aardig om een shot vanaf een hoogwerker te maken. Al eerder hadden we met een hoogwerker gefilmd, maar toen waren er nog wegen. Je deed zo'n ding achter je auto, en je zette hem netjes waterpas neer. Zo simpel was het eigenlijk. Dat lag nu wat anders. Er loopt geen weg meer naar het einde van de kreek. Dus volgens de mensen die er verstand van hebben, hadden we een rupshoogwerker nodig. Die zou dan over het ruige terrein van de dijk naar de bewuste plek moeten rijden. Toen ik belde met het bedrijf dat zo'n hoogwerker verhuurde kreeg ik te horen dat dat allemaal heel eenvoudig was. Iedereen kan er mee rijden. De man die hem zou afleveren zou het ons nog wel even uitleggen, en verder zou het zich vanzelf wijzen.
Tsja. Toen we aankwamen, stond er een hoogwerker bij de veerpont. Zonder man die iets kon uitleggen. Hoe start je zo'n ding? Waar zou het sleuteltje zijn? Waar zijn die knopjes voor? Een man die zijn honden aan het uitlaten was, wist wel waar meestal het sleuteltje verstopt ligt. En hij kreeg 'm aan de praat. Maar het leek Huib de veerman niet zo'n goed idee om met die ijzeren rupsbanden over het vers geverfde dek van de pont te gaan rijden. Dus er moesten rijplaten komen. Maar vervolgens kreeg niemand het ding meer in beweging. Het schijnt dat al die hoogwerkers een verschillende gebruiksaanwijzing hebben. Bij deze moet je binnen 5 seconden nadat je met je voet een knop hebt ingedrukt, ook met je hand een knopje bedienen. Anders stopt hij weer. Ach, als je dat weet, is het simpel.

Huib Bijl op de hoogwerker, 31 juli 2009

Huib zelf reed het apparaat de pont op, en daarna mocht Piet Holster hem naar ons vaste standpunt rijden. Het was duidelijk dat deze rupshoogwerker niet bedoeld was om er zo'n afstand mee te rijden. Het was een soort van helse tocht. Ook Albert, (editor en geluidsman) heeft hem nog een stuk gereden.
Eenmaal op de plek aangeland ging het eigenlijk geweldig. Na een eerste testje zette cameraman Jaap de camera op statief in het bakje, en mocht ik de knopjes van de hoogwerker bedienen. Langzaam gingen we 22 meter de lucht in. Dat was nog wat hoger dan ons oorspronkelijke standpunt. Maar het uitzicht was wel supermooi.
(en excuses voor het lawaai dat we maakten).

Vast standpunt 1 wordt gefilmd, 31 juli 2009

Later op de middag, terwijl Piet de rupshoogwerker weer terug naar de pont bracht, gingen we nog op zoek naar wat vroeger de T-splitsing was van de Grevesweg en het einde van de Dwarsdijk. Omdat de Grevesweg nu een kreek is, moest die plek wel min of meer in het water liggen, op een rechte lijn tussen een overgebleven populier en de Irenehoeve. Met een roeibootje (dank je Eduard!) voeren we de kant op van onze voormalige T-splitsing. Op een paar meter nauwkeurig vonden we die plek terug. Grappig genoeg herkende ik twee slootjes die nog steeds zichtbaar waren en die ook op de foto stonden van een filmbeeld uit de tijd dat de wegen nog herkenbaar waren. We legden het bootje zo stabiel mogelijk op een ondiep stuk, en Jaap stelde het statief op in het bootje. Een mooie opname van 360 graden maken is nog niet zo eenvoudig als je bij het ronddraaien van de camera ook nog van de bodem van een bootje op een bankje moet stappen en weer terug.
Intussen was het bijna 18.00 uur. De meeste recreanten waren naar huis. Omdat de zon af en toe achter een wolk verdween, moesten we geduldig op het goede moment wachten. Daar zaten we midden in de wildernis, op een warme zomer namiddag. Het was prachtig.

(graag wil ik iedereen van harte bedanken die ons geholpen heeft met de rupshoogwerker!)

dagboekje 17 januari 2010

's Morgens motregende het nog in Amsterdam. De sneeuw dooide langzaam weg. Maar de verwachting was dat het 's middags op zou klaren. Al lang wilde ik een keer naar Tiengemeten, gewoon om even te kijken. De laatste filmopnames waren in juli 2009 geweest, en dat hele jaar waren Albert Elings en ik zo nu en dan bezig geweest met de montage van twee films over Tiengemeten: deel 3 (NIEUW TIENGEMETEN) en de "totaalfilm" die uiteindelijk WEEMOED & WILDERNIS zou gaan heten. De kerstvakantie van 2008/2009 had ik gebruikt om al het materiaal te bekijken dat we in dertien jaar gedraaid hadden. Door de jaren heen had ik van iedere draaidag een uitgewerkte shotlist gemaakt. Met een markeerstift gaf ik aan wat mijn favoriete shots waren. We begonnen de montage door die allemaal achter elkaar te zetten, in chronologische volgorde. Eigenlijk wilde ik een film maken met alleen maar beelden van het landschap, zonder tekst, misschien met muziek erbij. En dan een andere film met hetzelfde beeld, maar dan in het geluid allerlei flarden van mijn gedachten. Albert zei dat dat laatste hem toch nieuwsgieriger maakte. Daar moesten we maar mee beginnen. Als dat niet lukte, konden we altijd nog wat anders doen. In januari begon ik teksten te schrijven, maar het zou tot oktober duren voor we het gevoel hadden dat het echt allemaal klopte.
Tussendoor monteerden we dan af en toe -als we allebei tijd hadden en dat was bijna nooit- de andere film, Nieuw Tiengemeten. Heel anders van opzet, en bedoeld voor televisie. Het werkte heel goed om met twee films tegelijk bezig te zijn. Het maakte ze allebei helder en apart, denk ik. Ontdekkingen die we deden voor de ene film, pasten soms beter in de andere. Er zijn eigenlijk maar weinig overlappingen.
De films waren nu allebei zo goed als klaar. De opnames waren gedaan. Dat voelde toch wel als een soort breuk in mijn leven. Vanaf januari 1994 was ik met Tiengemeten bezig geweest, vanaf oktober 1996 had ik er gefilmd, en nu was dat afgelopen. Maar natuurlijk kan ik Tiengemeten niet zomaar uit mijn leven schrappen.

Op de buienradar volgde ik die zondag hoe de motregen wegtrok. Om één uur kwam ik bij de veerhaven aan. Huib liep daar rond, maar vroeg verbaasd wat ik kwam doen: op zondag vaart de pont niet om één uur. Ik was wel erg blij dat er soms dingen anders kunnen.

Het was een prachtige dag. Strakblauw en flink koud. De sneeuw was verdwenen, maar het ijs was nog niet echt gesmolten. Ik had mijn vouwfiets bij me, en reed eerst naar het verste punt: de boom bij wat vroeger het einde van de weg naar het westen was.

17 januari 2010: ik zit op de restanten van de populier die in het najaar van 2000 is omgewaaid.

Zittend op de boom at ik mijn boterham op. Ik liep nog wat rond, een eindje voorbij het bordje doodlopende weg, en reed toen weer zo goed en zo kwaad dat ging over de dijk terug om even bij het huisje te gaan kijken dat vroeger van mevrouw Witmond was. Het huisje is een ruïne. Ik liep naar binnen, en keek naar de betegelde wand waar vroeger de wc geweest was. Het ijs bij het huisje was zo stevig dat ik er overheen kon lopen. Stok over blok liep ik daarna naar de kreek bij de Irenehoeve. Daar kon ik niet overheen. Teveel open water. Ik dacht aan Leen en Mariska, hun kinderen, Jaap, en alle andere voormalige bewoners. Veerman Huib had iedereen pas nog gezien, op het zoveel-jarig-huwelijksfeest van de Verlindens. Het was een geweldig feest geweest.

Via de wandelrug fietste ik naar de vliedberg. (Wat is er toch veel prikkeldraad nodig in zo'n natuurgebied!) Ik keek even bij de overlaat. Het was nogal laag water. Door de modder kon ik een eind in de richting van de instroomopening lopen. Gek om daar nog het pad terug te vinden zoals we dat zo vaak gevolgd hadden en dat nog gewoon in het landschap lag, maar dat nu meestal onbereikbaar was vanwege het water.
Over de ingezaaide grasbaan reed ik naar het vogelscherm bij de Griendweipolder. Omdat je door het scherm ongeveer niets ziet, was er naast het scherm een nieuw illegaal uitzichtspunt ontstaan. Ik kan daar wel om lachen, maar Natuurmonumenten waarschijnlijk niet. Je kan van alles bedenken, maar mensen gaan toch ook gewoon hun eigen gang.

Mijn uiteindelijke hoofddoel was misschien wel om nog eens naar de spontaan opgekomen boompjes te gaan kijken. Ik was immers ooit gaan filmen met het idee om door te gaan totdat ze zo hoog zouden zijn als ik lang ben. Bij het beheer van de begeleide natuur van Tiengemeten is het nog een heel discussiepunt wat je moet doen met al die wilgenboompjes die spontaan opkomen. In januari 2009 was er nog sprake van dat vrijwilligers de boompjes eruit zouden trekken om het gewenste open landschap te houden. Maar in de loop van dat jaar leek er een soort berusting te ontstaan dat niet alles controleerbaar is. De Schotse Hooglanders houden de meeste boompjes kort, en waar ze er niet bij kunnen gaan die boompjes wat hoger groeien. Het is niet tegen te houden. Tegen de dijk van de oude polder is nu op een drassige plek een soort bosje ontstaan. Doordat er overal nog ijs lag kon ik er lopen, en waar ik door het ijs zakte liep het water net niet mijn laarzen in.

Het toekomstige bos van wilgeboompjes

Het woonhuis van de Idahoeve was inmiddels weer keurig opgebouwd. En ook de oude houten schuur, waar we eindeloos veel opnames gemaakt hadden van de restanten van een vorig leven, was afgebroken en opnieuw neergezet. Het winterkoninkje dat daar gehuisvest was had hopelijk een andere plek kunnen vinden.
Huib vertelde dat de volgende dag bij de grote haven alles opgeknapt zou worden. De bosschages zouden gerooid worden en de beschoeiing zou vernieuwd worden. Nieuw Tiengemeten, ja, die titel voor het derde deel van de film klopte toch wel aardig. Nee, laat ik verder geen conclusies trekken. Zoveel gemengde gevoelens. Stok over blok met laarzen aan door de modder (slik noem ik dat), daar houd ik erg van. Dat mag op Tiengemeten, en dan heet dat struinnatuur. Maar dat woord vind ik dan weer verschrikkelijk. Ach, al die dingen zeggen meer over mij dan over Tiengemeten. De meeste mensen gaan toch liever niet van het pad af. En daar gaan die films ook een beetje over, hoop ik.